Þegar óvissan verður normið

Á undanförnum misserum hefur rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja tekið miklum breytingum. Hærri vextir, aðgangur að fjármagni, aukinn kostnaður, pólitískar ákvarðanir og ófyrirsjáanlegar ytri aðstæður hafa skapað nýjan veruleika þar sem fyrirtæki þurfa að draga saman seglin, auka skilvirkni og ná meiri árangri með færri úrræðum. Í slíku umhverfi dugar ekki lengur að byggja stefnumótun á stöðugum forsendum eða einni líklegri framtíðarsýn.

Þessi þróun varpar ljósi á veikleika hefðbundinnar stefnumótunar og áhættustýringar, sem byggir gjarnan á líkindamati og tiltölulega stöðugum forsendum. Þegar óvissan er djúp — þegar hvorki er hægt að skilgreina allar breytur né treysta á áreiðanlegar spár — breytast forsendur ákvarðanatöku í grunninn.

Nýlegar rannsóknir benda til þess að fyrirtæki þurfi að færa sig frá spálíkönum yfir í aðferðir sem byggja á aðlögunarhæfni og viðnámsþrótti. Þar hefur svokölluð Robust Decision-Making (RDM) nálgun rutt sér til rúms, en hún var þróuð hjá RAND Corporation til að takast á við ákvarðanatöku við aðstæður sem einkennast af djúpri óvissu. 

Í stað þess að reyna að finna „rétta“ lausn út frá óvissum forsendum leggur RDM nálgunin áherslu á að þróa stefnu sem stenst próf yfir fjölbreytt svið mögulegra sviðsmynda. Fyrir íslensk fyrirtæki, sem nú þurfa að verða bæði hraðari og straumlínulagaðri í rekstri, felur þetta í sér grundvallarbreytingu á því hvernig stefna er mótuð og framkvæmd.

Í þessum nýja veruleika snýst árangur síður um að hafa rétt svar — og frekar um að vera með stefnu sem þolir rangar forsendur.

Viðnámsþróttur og aðlögunarhæf stefnumótun

Í síbreytilegu rekstrarumhverfi nútímans, þar sem óvissa, hraðar breytingar og flókin samspil einkenna markaði og samfélög, stendur hefðbundin stefnumótun frammi fyrir nýjum áskorunum. Fyrirtæki geta síður treyst á línulegar spár eða stöðugar forsendur. Í staðinn hefur áherslan færst í auknum mæli yfir á aðlögunarhæfni, viðnámsþrótt og nýjar nálganir í stefnumótun.

Hugtakið viðnámsþróttur (e. resilience) hefur á undanförnum árum þróast úr því að snúast fyrst og fremst um að standast áföll yfir í að fela í sér hæfni fyrirtækja til að aðlagast, læra og umbreytast í kjölfar breytinga. Nútímaleg stefnumótun byggir því í auknum mæli á því sem kalla má aðlögunarhæfa stefnu þar sem stefna er ekki lengur föst áætlun heldur lifandi ferli.

Í slíkri nálgun er lögð áhersla á stöðugt mat á ytra umhverfi, hraða viðbragðsgetu og sveigjanleika í ákvarðanatöku. Fyrirtæki sem búa yfir sterkum viðnámsþrótti eru ekki einungis betur í stakk búin til að takast á við ófyrirséð áföll, heldur geta þau einnig nýtt óvissu sem drifkraft nýsköpunar og verðmætasköpunar.

Fyrir íslensk fyrirtæki, sem starfa nú við aukinn efnahagslegan þrýsting og þurfa að verða bæði hraðari og skilvirkari, felur þessi nálgun í sér mikilvæga umbreytingu. Hún krefst þess að fyrirtæki byggi upp innri getu til að bregðast hratt við breytingum, endurmeta forsendur og taka ákvarðanir í ljósi ófullkominna upplýsinga.

Áhættustýring í djúpri óvissu

Samhliða þessari þróun hefur áhættustýring tekið breytingum. Hefðbundin áhættustýring byggir oft á því að meta líkur og áhrif tiltekinna atburða. Slík nálgun á hins vegar erfitt með að takast á við það sem fræðimenn kalla djúp óvissa þar sem hvorki er hægt að skilgreina allar breytur né reikna út áreiðanlegar líkur.

Í þessu samhengi hefur svokölluð (RDM) nálgun vakið aukna athygli. Hún gengur út á að þróa stefnu og ákvarðanir sem eru þolnar gagnvart fjölbreyttum mögulegum framtíðum, frekar en að reyna að finna eina „rétta“ lausn byggða á óvissum forsendum. Í stað þess að spá fyrir um framtíðina er byggt á sviðsmyndagreiningu og prófun á stefnum undir mismunandi aðstæðum. Markmiðið er að velja lausnir sem standa sig vel yfir breitt svið mögulegra atburðarása – jafnvel þótt þær séu ekki fullkomnar í einni tiltekinni sviðsmynd.

Frá spám til aðlögunar

Sameiginlegur þráður í þessum nýju nálgunum er að færa áhersluna frá nákvæmum spám yfir í aukna aðlögunarhæfni. Fyrirtæki þurfa í auknum mæli að byggja upp kerfi og menningu sem styður við hraða ákvarðanatöku, stöðugt nám og sveigjanlega stefnumótun.

Þetta á ekki síst við í ljósi aukinna krafna um sjálfbærni og samfélagsábyrgð, þar sem regluverk, væntingar haghafa og umhverfisþættir eru í stöðugri þróun. Fyrirtæki sem ná árangri á þeim vettvangi eru þau sem geta samþætt sjálfbærni, áhættustýringu og stefnumótun í eina heildstæða nálgun.

Ný nálgun fyrir nýjan veruleika

Í heimi þar sem óvissa er orðin norm frekar en undantekning, dugar ekki lengur að „gera áætlanir og fylgja þeim“. Árangursrík fyrirtæki móta stefnu sem er bæði skýr og sveigjanleg, byggir upp viðnámsþrótt og nýtir aðferðir sem gera þeim kleift að taka upplýstar ákvarðanir þrátt fyrir takmarkaða vissu.

Þannig verður óvissan ekki aðeins áskorun — heldur einnig tækifæri.

Eva er stofnandi Podium ehf. og sérhæfir sig í stefnumótun, breytingastjórnun og sjálfbærni.